Aller au contenu

Lanmérik laten

Di Wikipédja
Kart dé péy di lanng ibérik (èspangnòl ké potidjé) ké ròt lanng laten (fransé), ki ka apartni à Lanmérik laten-an.

Lanmérik laten-an (èspangnòl : América Latina oben Latino américa ; potidjé : América Latina) sa jénéralman défini kou parti di Lanmérik annan lakèl péy-ya gen pou lanng ofisyèl dé lanng ronman, ki-lé-di dérivé di laten (èspangnòl, potidjé ké fransé). Lanmérik laten ka anglobé ensi Lanmérik ispannik-a, sèrten zilé dé Karayb, ensi ki kazi-totalité di Lanmérik di Sid é di Lanmérik santral. Byen ki fransé-a sa roun lanng ronman, téritwè-ya ki gen kou lanng ofisyèl fransé-a sa an jénéral pa rétni pou défini Lanmérik laten, jénéralman konsidéré kou fòrmen dé sèl péy endépandan don lanng ofisyèl-ya sa ronman ; kidonk « Lanmérik ispannik » an ajoutan Brézil, é pafwè Ayti, menm Puerto Rico oben Béliz.

Kou Lanmérik di Nò-a, popilasyon-an di Lanmérik laten sa étnikman divèrsifyé. Rélijyon-an ki prédonminant an Lanmérik laten sa kristchannism-an, prensipalman katolisism-an. Lanmérik laten-an gen roun sipèrfisi di anviron 20 010 600 km2, swé pli di 3,9 % di sirfas-a di Latè, ké 13,5 % di so sirfas émèrjé. An 2012, so popilasyon sa èstimen à pli di 600 milyon di zabitan.

Lorijin di lèsprésyon-an

[chanjé | Chanjé wikikod]

Étimoloji ké aparisyon di lidé-a di Lanmérik laten

[chanjé | Chanjé wikikod]
Batay-a di Puebla, 5 mè 1862, lò di Léspédisyon di Mègsik.

Lèsprésyon « Lanmérik laten » té itilizé pou pronmyé fwè-a pa powèt kolonbyen-an José María Torres Caicedo an 1856 é pa sosyalis chilyen-an Francisco Bilbao, toulédé pròch di Lamennais.

Konsèp-a di roun Lanmérik laten ka opozé so kò à roun Lanmérik anglo-s sagson ké protéstan té roupran pa lantouraj-a di Napoléon III. An 1861, a o non di défans-a di sa péy-ya « laten », ki konsidéré kou kiltirèlman pròch di Lafrans-a, ki anprò-a voyé roun lèspédisyon di Mègsik annan roun kontègs di panlatinism.

Définisyon di Lanmérik laten

[chanjé | Chanjé wikikod]

Listwè ké périmèt di Lanmérik laten

[chanjé | Chanjé wikikod]

Lèsprésyon « Lanmérik laten » pouvé fika divèrsman konprann, menm si définisyon-an di périmèt ki ka korèsponn pa toujou prési, kou ka konsidéré asé jénéralman ki Lanmérik laten sa konstitchwé di 19 péy, listé ki anba, san enkli sistématikman Puerto Rico, ki « asosyé » o Létazini.

Péy ki enkli annan Lanmérik laten

[chanjé | Chanjé wikikod]
PéyPopilasyonSipèrfisi KapitalPli gran lavil Chèf di Léta
Larjantin43,4 milyon2 766 890 km2 Buenos AiresBuenos Aires Mauricio Macri
Bolivi10,8 milyon1 098 581 km2 SoukSanta Cruz de la Sierra Evo Morales
Brésil206 milyon8 547 877 km2 BrasilyaSão Paulo Michel Temer
Chili16,6 milyon756 950 km2 SantiagoSantiago Sebastián Piñera
Kolonbi48,4 milyon1 141 748 km2 BogotaBogota Juan Manuel Santos
Costa Rica5 milyon51 100 km2 San JoséSan José Carlos Alvarado
Kiba11,1 milyon110 861 km2 La HavaneLa Havane Miguel Díaz-Canel
Lékwatò16,2 milyon283 560 km2 QuitoGuayaquil Lenín Moreno
Gwatémala14,3 milyon108 890 km2 GwatémalaGwatémala Jimmy Morales
Londiras8,3 milyon112 090 km2 TegucigalpaTegucigalpa Juan Orlando Hernández
Mègsik119,7 milyon1 972 550 km2 MègsikoMègsiko Enrique Peña Nieto
Nikaragwa6,2 milyon129 494 km2 MannangwaMannangwa Daniel Ortega
Pannanman3,7 milyon75 640 km2 PannanmanPannanman Juan Carlos Varela
Paragwé6,5 milyon406 750 km2 AsuncionAsuncion Horacio Cartes
Pérou30,4 milyon1 285 220 km2 LimaLima Martín Vizcarra
Répiblik donminiken10 milyon48 730 km2 Sen-DonmenngSen-Donmenng Danilo Medina
Salvador6,3 milyon21 040 km2 San SalvadorSan Salvador Salvador Sánchez Cerén
Lourougwé3,4 milyon176 220 km2 MontevideoMontevideo Tabaré Vázquez
Vénézwéla30,6 milyon916 445 kmz KarakasKarakas Nicolás Maduro
TOTAL608,2 milyon20 010 636 km2

Téritwè ki pafwè enkli annan Lanmérik laten

[chanjé | Chanjé wikikod]
PéyPopilasyonSipèrfisi KapitalPli gran lavil Chèf di Léta
Ayti10,9 milyon27 750 km2 Port-au-PrincePort-au-Prince Jovenel Moïse
Puerto Rico4 milyon8 870 km2 San JuanSan Juan Donald Trump, gouvèlman Alejandro García Padilla. (N.B. : péy ki « asosyé » o Létazini)
Béliz335 00022 966 km2 BelmopanBelize City Colville Young

Démografi

[chanjé | Chanjé wikikod]

Lenpòrtans di popilasyon-an

[chanjé | Chanjé wikikod]
Lanng-yan an Lanmérik laten : an vèrt èspangnòl-a, an oranj potidjé é an blé fransé-a.

Péy di Lanmérik laten sa péplé di fason byen diféran, an partikilyé an tèrm di enpòrtans di popilasyon-an di chak péy. Ensi Brézil-a gan 220 milyon di zabitan ké Mègsik-a ka konté enpé pli di 119 milyon di zabitan, alò ki Lourougwé-a ka konté mwen di 4 milyon di zabitan. Dé péy ka posédé pli di 100 milyon di zabitan, Dé pli di 40 milyon, kat ròt ant 10 milyon ké 16 milyon, senk péy ka konté ant 5 ké 10 milyon di zabitan.

Lorijin di popilasyon-an

[chanjé | Chanjé wikikod]

Popilasyon-an di Lanmérik laten sa égalman roumarkab pa divèrsité-a di so lorijin étnik-ya, pas kontinan-an - koté wonm-an aparèt bokou pli tardivman ki asou laplipa dé ròt kontinan - té wè rivé sigsésivman plizyò vag di pèpman di lorijin divèrs.

Popilasyon anmérendjen

[chanjé | Chanjé wikikod]

Popilasyon anmérendjen-an sa isou di pèpman pré-kolonnyal. Sa popilasyon endjen-yan, orijinèr di Lazi, té masivman èstèrminen o moman di konkèt èspangnòl-a, an partikilyé o Mègsik, o kontak dé maladi ki vini di Léròp (tèl ki varyòl-a), okèl yé pa té pouvé opozé pyès défans natirèl.

Nòt ké référans

[chanjé | Chanjé wikikod]